Sự phát triển về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng ta

Trước hết, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã làm sâu sắc hơn mối quan hệ gắn bó hữu cơ giữa xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thực chất.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV xác định Nhà nước pháp quyền vừa công cụ thực thi quyền lực của Nhân dân, vừa là chủ thể kiến tạo, phục vụ, thúc đẩy, dẫn dắt sự phát triển nhanh, bền vững của quốc gia và bảo đảm công bằng xã hội. Đồng thời, Dự thảo Văn kiện xác định xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam “luôn phải đặt trong tổng thể công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện; xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả”. Đây là điểm mới trong tư duy về sự thống nhất giữa xây dựng, chỉnh đốn Đảng - xây dựng Nhà nước - phát triển xã hội, bảo đảm tính toàn diện và đồng bộ trong đổi mới hệ thống chính trị. Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV không tách rời “Nhà nước pháp quyền” với “dân chủ xã hội chủ nghĩa”, mà nhấn mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là quá trình thể chế hóa và hiện thực hóa nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; phải “phát huy tính dân chủ, pháp quyền”, “có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, được thực hiện nghiêm minh; bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân”. Theo đó, dân chủ xã hội chủ nghĩa phải được thể chế hóa, bảo đảm tổ chức và kiểm soát chặt chẽ bằng pháp luật, có hệ thống thiết chế dân chủ trực tiếp và gián tiếp rõ ràng, minh bạch trên cơ sở pháp luật, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, chứ không đơn thuần chỉ là phương hướng phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Đồng thời, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã đề cập nhiệm vụ “nghiên cứu sửa đổi tổng thể Hiến pháp năm 2013 phù hợp với thực tiễn, yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới”. Đây là điểm phát triển mang tính chiến lược, thể hiện tầm nhìn xa của Đảng ta trong việc hoàn thiện nền tảng hiến định của Nhà nước pháp quyền.

Thứ hai, sự phát triển tư duy mới về cơ chế thực thi, giải thích và bảo đảm tính thống nhất của pháp luật.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV lần đầu tiên nhấn mạnh rõ yêu cầu: “Phát huy vai trò, trách nhiệm giải thích pháp luật của Ủy ban Thường vụ Quốc hội”. Đây là một điểm mới có tính phát triển về tư duy lập hiến, lập pháp và thực thi pháp luật của Đảng ta. Điểm phát triển ở chỗ, không chỉ xác định giải thích pháp luật là “quyền” mà còn là “trách nhiệm” của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Theo đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội không chỉ là cơ quan “giải thích khi có yêu cầu”, mà còn phải chủ động phát hiện và xử lý những mâu thuẫn, chồng chéo, bất cập trong hệ thống pháp luật thông qua hoạt động giải thích. Việc giải thích pháp luật của Ủy ban Thường vụ Quốc hội phải được tiến hành công khai, minh bạch, dựa trên nguyên tắc pháp quyền, tránh việc “diễn giải tùy tiện” và phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội và Nhân dân về tính đúng đắn, khách quan của việc giải thích pháp luật. Điều này bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, khả thi của hệ thống pháp luật, khắc phục tình trạng “mỗi nơi hiểu một kiểu”, giảm xung đột pháp lý giữa các cơ quan; củng cố vị thế của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước bằng pháp luật, tăng cường niềm tin của Nhân dân vào sự nghiêm minh, minh bạch của pháp luật.

Thứ ba, khẳng định, nâng cao vai trò của tư pháp trong bảo vệ công lý, quyền con người và quyền công dân trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu “hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ và hoạt động hiệu lực, hiệu quả của hệ thống Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân” để góp phần xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân.. Điều này thể hiện sự chuyển biến sâu sắc trong tư duy về vị thế ngành tư pháp không chỉ đơn thuần phục vụ quản lý mà phải bảo vệ công lý và quyền con người. Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV bổ sung yêu cầu hoàn thiện các thiết chế trợ giúp pháp lý, bổ trợ tư pháp, “nâng cao hiệu quả các cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án” tạo điều kiện để người dân tiếp cận công lý thuận lợi hơn. So với các kỳ Đại hội trước, tư duy về Nhà nước pháp quyền ở đây được phát triển toàn diện hơn, quyền con người, quyền công dân không chỉ được “tôn trọng, bảo đảm” mà còn phải được “bảo vệ tích cực” thông qua hoạt động tư pháp bằng cơ quan tư pháp chuyên nghiệp.

Thứ tư, tầm nhìn mới về mô hình quản trị hiện đại của Nhà nước pháp quyền trong điều kiện chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Một nội dung rất mới của Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV là đặt xây dựng Nhà nước pháp quyền trong mối quan hệ hữu cơ với chuyển đổi số, cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư và hội nhập quốc tế sâu rộng, hướng tới mô hình quản trị công hiện đại, minh bạch, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. “Xây dựng hệ thống quản lý Nhà nước, quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả, phục vụ và kiến tạo phát triển, xây dựng Chính phủ số, Chính quyền số” được Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV xác định là hướng đi tất yếu để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy Nhà nước. Đây là bước phát triển mang tính đột phá trong tư duy lý luận, phản ánh năng lực thích ứng của Đảng với xu thế phát triển của thời đại số; thể hiện rõ sự chủ động, tích cực, tầm nhìn mới về mô hình quản trị hiện đại trên nền tảng dữ liệu số, mở rộng khả năng tiếp cận pháp luật và dịch vụ công cho người dân thông qua môi trường số.

Thứ năm, sự đổi mới về cơ chế quản lý, phân cấp, phân quyền thực chất và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương

Trong tiến trình đổi mới toàn diện đất nước, việc phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương luôn là một chủ trương lớn, xuyên suốt của Đảng. Do đó, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV nêu rõ hướng phân quyền thực chất “đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương”. Nghĩa là địa phương được quyền quyết định trong phạm vi luật định, đồng thời phải tự chịu trách nhiệm về kết quả. Điểm mới ở đây là tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo, trách nhiệm của các cấp chính quyền địa phương, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước. Đây là sự phát triển về tư duy quản trị công hiện đại, thống nhất nhưng linh hoạt, hiệu quả, hướng đến nhà nước kiến tạo phát triển, không làm thay mà tạo điều kiện để các cấp, các địa phương phát huy nội lực.

Nhìn tổng thể, những điểm mới và phát triển nêu trên cho thấy Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng không chỉ kế thừa tư duy, những thành tựu của các kỳ Đại hội trước, mà còn phát triển và hoàn thiện tư duy lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tạo nền tảng quan trọng, vững chắc để tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước./.