Nhận diện “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” và ý nghĩa đối với công tác giảng dạy ở Học viện Lục quân hiện nay

Hiện nay, cuộc cách mạng Công nghiệp lần thứ tư (4.0) đang phát triển mạnh mẽ và tốc độ cao, với hạt nhân là công nghệ số, dữ liệu lớn (Big DATA), trí tuệ nhân tạo (AI), internet kết nối vạn vật (IoT), tự động hóa thông minh (IA) và công nghệ siêu lượng tử... đã và đang làm biến đổi căn bản mọi mặt đời sống xã hội. Trong đó, chất lượng của lực lượng sản xuất phát triển lên trình độ và xuất hiện nhiều yếu tố mới; phương thức tổ chức sản xuất và phân phối có sự điều chỉnh cho phù hợp, làm thay đổi toàn diện cấu trúc của các hình thái kinh tế - xã hội, nhất là cấu trúc hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa, xuất hiện khái niệm “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”. Theo các nhà nghiên cứu, “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” đã hình thành từ những thập niên 90 của thế kỷ XX. Đến nay, khái niệm này được quan tâm nghiên cứu rộng rãi hơn, không chỉ đối với chủ nghĩa tư bản hiện đại, chủ nghĩa xã hội khoa học, mà còn được sự quan tâm của các nhà sản xuất, người tiêu dùng trên phạm vi toàn cầu.

Khái niệm về “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” có nhiều cách tiếp cận, nhưng phổ biến nhất là cách tiếp cận “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số là một giai đoạn của chủ nghĩa tư bản”. Nghĩa là, “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” không phải với tư cách là một hình thái kinh tế - xã hội đã “thoát ra” hoặc “cao hơn” chủ nghĩa tư bản hiện đại, mà chỉ là một giai đoạn phát triển đa dạng của hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa, đồng thời nó - “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” vẫn mang bản chất kinh tế - xã hội chủ nghĩa tư bản. Đây là cách tiếp cận thực tiễn và khoa học dựa trên nền tảng quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa tư bản với tính cách là hình thái kinh tế - xã hội. Nghiên cứu sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản, C.Mác và Ph.Ăngghen đã luận giải rõ sự ra đời và thay thế của hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa đối với hình thái kinh tế - xã hội phong kiến là tất yếu, khách quan do sự phát triển của lực lượng sản xuất và khẳng định: Chủ nghĩa tư bản vẫn là chế độ người bóc lột người, trực tiếp là bóc lột sức lao động của người công nhân bằng các phương thức tinh vi, xảo quyệt hơn chủ nghĩa phong kiến, đó là giá trị thặng dư. Do đó, các ông nhấn mạnh: “Sản xuất giá trị thặng dư hay lợi nhuận là quy luật tuyệt đối của phương thức sản xuất này”(1). Quá trình ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản được C.Mác và Ph.Ăngghen gọi là “chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh” và tất yếu diệt vong, bị thay thế bằng hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cuộc cách mạng công nghiệp phát triển mạnh mẽ, làm biến đổi lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản. Trong hoàn cảnh đó, trung thành, vận dụng, bảo vệ, phát triển quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen về chủ nghĩa tư bản, V.I.Lênin đã xây dựng lý luận khoa học về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước mà về mặt chính trị của nó, mang bản chất của chủ nghĩa đế quốc. Theo V.LLênin, chủ nghĩa đế quốc là sự phát triển tất yếu của chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh sang giai đoạn độc quyền. Người viết: “Chủ nghĩa đế quốc không phải là cái gì khác hơn là chủ nghĩa tư bản độc quyền”(2). Thực chất, đó là giai đoạn phát triển mới của chủ nghĩa tư bản, do sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của các tổ chức độc quyền. Chủ nghĩa đế quốc và chế độ xã hội ấy không hề thay đổi bản chất, vẫn mang bản chất của chủ nghĩa tư bản, nhưng với hình thức biểu hiện mới, V.I.Lênin gọi “Đó là con quái vật hiện đại, con quái vật khổng lồ nhà nước hiện đại”(3); là sự cạnh tranh khốc liệt giữa các tổ chức độc quyền và các nhà nước chính trị, hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, là nguyên nhân cơ bản gây nên hai cuộc chiến tranh thế giới trong thế kỷ XX; là giai đoạn “tột cùng của chủ nghĩa tư bản” và “chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất cho chủ nghĩa xã hội”(4). Đồng thời, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước đã đẩy mâu thuẫn xã hội giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản ngày càng gay gắt, lên cực điểm, đòi hỏi phải giải quyết bằng cuộc cách mạng xã hội - cách mạng vô sản. Thực tiễn cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 thành công, sự ra đời và những thành tựu của chủ nghĩa xã hội hiện thực thế giới đã minh chứng cho luận điểm của V.I.Lênin là hoàn toàn đúng đắn, phù hợp với sự phát triển của lịch sử; đồng thời làm suy yếu chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa trong những năm 50-60 của thế kỷ XX.

Bước sang thế kỷ XXI, sự phát triển, tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chủ nghĩa tư bản hiện đại đang có ưu thế nắm giữ, làm gia tăng chất lượng của lực lượng sản xuất và hình thành khái niệm “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”. Do đó, trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, chúng ta cần khẳng định rõ: “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” là giai đoạn phát triển, biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản hiện nay, nhưng không làm thay đổi bản chất của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Mặc dù chủ nghĩa tư bản hiện nay có sự điều chỉnh, thích nghi để tồn tại cả về lực lượng sản xuất (kỹ thuật số) và quan hệ sản xuất, nhất là quan hệ về sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức quản lý sản xuất và phân phối sản phẩm nhưng vẫn mang bản chất của chủ nghĩa tư bản, không vượt qua “khuôn khổ trật hẹp” của quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất. Theo quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, tất yếu quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa sẽ bị thay thế bởi quan hệ sản xuất dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất của chủ nghĩa xã hội. Cho nên, “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” chỉ là một trong những hình thức biểu hiện mới sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản.

Nhận diện bản chất “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” - biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản hiện đại, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác nghiên cứu, giảng dạy các môn khoa học xã hội và nhân văn, các môn lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh ở Học viện Lục quân, nhất là các chuyên đề liên quan đến chủ nghĩa tư bản hiện đại. Do đó, khi giảng dạy, đội ngũ giảng viên cần: Tiếp tục nghiên cứu, nắm vững quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa tư bản với tính cách là hình thái kinh tế - xã hội, khẳng định bản chất của “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” là giai đoạn phát triển, tiến hóa đa dạng của chủ nghĩa tư bản hiện nay, dựa vào cơ sở nắm giữ, chi phối những thành tựu khoa học - công nghệ đã phát triển vượt bậc, nhất là các lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ mới nổi. Nhưng, “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” không làm thay đổi bản chất của chủ nghĩa tư bản hiện nay, vẫn là chế độ xã hội người bóc lột người, tất yếu sẽ bị thay thế bởi xã hội xã hội chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa. Đặc biệt, đối với giảng viên khi giảng dạy các học phần, các chuyên đề liên quan đến khái niệm, bản chất của chủ nghĩa tư bản hiện đại, cần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, đặc điểm cơ bản về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”; rút ra những vấn đề về phát triển lực lượng sản xuất mới, quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; nhấn mạnh quan điểm của Đảng về đột phá phát triển và ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia trong phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới; giải quyết vấn đề phát triển sản xuất, kinh tế số, tạo công ăn việc làm cho người lao động; khẳng định cuộc đấu tranh “ai thắng ai” giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản vẫn đang diễn ra gay go, quyết liệt, phức tạp với những nội dung, điều kiện và hình thức mới. Đồng thời, kiên quyết đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch hoặc những biểu hiện nhận thức sai lệch về chủ nghĩa tư bản hiện đại nhất là “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”; kiên định và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng, tin tưởng vào sự tất thắng của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội mà Đảng, Bác Hồ và Nhân dân ta đã lựa chọn, quyết tâm xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Nghiên cứu, nhận diện bản chất của “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” là vấn đề mới, có ý nghĩa rất quan trọng trong công tác tư tưởng, lý luận, nhất là công tác giảng dạy ở Học viện Lục quân nói chung, giảng dạy các môn khoa học xã hội và nhân văn nói riêng. Do đó, đội ngũ giảng viên, nhất là giảng viên trực tiếp giảng dạy các học phần, chuyên đề liên quan đến chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn mới, cần tiếp tục kiên định lập trường giai cấp công nhân, lý tưởng xã hội chủ nghía, nâng cao bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm trong nghiên cứu, giảng dạy, tích cực trau dồi tri thức khoa học, năng lực, phương pháp giảng dạy, kiên quyết đấu tranh với những nhận thức sai trái, lệch lạc về chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo của Học viện Lục quân hiện nay.

Tài liệu tham khảo:

- (1). C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2002, Tập 23, tr.889, 872.

- (2), (4). V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2006, Tập 34, tr.255.

- (3). V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2005, Tập 33, tr.399 - 400.

N.S.H